Książki dla ojców, które zostają na lata

Czas czytania: 8 min

Najtrudniejsze pytanie w ojcostwie nie brzmi: „czy robię wystarczająco dużo?”. Brzmi raczej: „czy moje dziecko wie, kim jestem, kiedy nie mam gotowej odpowiedzi?”. Dobre książki dla ojców nie dają szybkiej instrukcji obsługi rodziny. Pomagają nazwać napięcie między odpowiedzialnością a kontrolą, między milczeniem a rozmową, między własną historią a tym, czego nie chcesz już przekazywać dalej.

Po czterdziestce zwykle masz już dość porad, które obiecują, że trzy zasady zmienią wszystko. Wiesz, że relacja nie działa jak projekt w pracy. Nie da się jej zamknąć w harmonogramie, zoptymalizować ani naprawić jednym zdaniem wypowiedzianym w dobrym momencie.

Można za to czytać rzeczy, które zostają w głowie dłużej niż ich ostatnia strona. Takie, które dają język do rozmowy z dzieckiem, partnerką i samym sobą. Poniżej nie ma rankingu ani listy obowiązkowych tytułów. Są książki wybierane według jednego kryterium: czy po lekturze możesz być bardziej obecny, a nie tylko lepiej poinformowany.

Czego szukać w książkach dla ojców

Ojcostwo bywa opisywane z dwóch skrajnych pozycji. Pierwsza robi z ojca nieomylnego organizatora życia rodzinnego. Druga przedstawia go jako wiecznie zagubionego człowieka, któremu należy wybaczyć samo uczestnictwo. Obie są wygodne. Żadna nie jest szczególnie prawdziwa.

Warto szukać lektur, które wytrzymują bardziej niewygodny obraz: ojciec może kochać i jednocześnie nie umieć słuchać. Może pracować dla rodziny, a mimo to być dla niej emocjonalnie nieobecny. Może chcieć przerwać własny rodzinny wzorzec, lecz pod presją wracać do tonu, którego sam kiedyś nie znosił.

Dobra książka nie oskarża za to bez końca. Pokazuje mechanizm i zostawia miejsce na odpowiedzialność. Nie pyta wyłącznie, co dziecko powinno zrobić lepiej. Pyta też, co w Twojej reakcji było lękiem, ambicją albo potrzebą zachowania kontroli.

W praktyce przydają się trzy rodzaje lektur. Pierwszy porządkuje relację i komunikację. Drugi pomaga zrozumieć własne pochodzenie oraz obraz męskości. Trzeci to literatura, która nie daje rad, ale uczy uważności przez cudze doświadczenie. Dopiero razem tworzą coś sensownego.

Ojciec nie musi być dowódcą

Jesper Juul, „Być mężem i ojcem”

To jedna z tych książek, które warto czytać powoli, także wtedy, gdy część tez budzi sprzeciw. Juul nie buduje obrazu ojca jako pomocnika matki ani rodzinnego kierownika operacyjnego. Pisze o osobnej, pełnoprawnej relacji mężczyzny z dzieckiem oraz o odpowiedzialności, która nie polega na wydawaniu poleceń.

Najmocniejsza jest tu myśl, że autorytet nie rodzi się z przewagi. Rodzi się z autentyczności i z gotowości poniesienia konsekwencji własnych słów. Dziecko szybko rozpoznaje różnicę między granicą postawioną spokojnie a pokazem siły mającym ukryć bezradność.

Ta lektura może uwierać, jeśli oczekujesz precyzyjnych odpowiedzi na każde rodzinne starcie. Juul częściej kieruje uwagę na postawę niż na technikę. To jej siła, ale i ograniczenie. Nie dostaniesz gotowego planu na trudny wieczór. Dostaniesz za to pytanie, czy w tej sytuacji chcesz być skuteczny, czy uczciwy. Czasem da się być jednym i drugim. Czasem nie.

Janusz Korczak, „Jak kochać dziecko”

Język Korczaka nosi ślad epoki, ale jego najważniejsza intuicja nie straciła znaczenia. Dziecko nie jest materiałem do uformowania według ambicji dorosłego. Jest osobą, której godność nie zaczyna się wtedy, gdy stanie się samodzielna, grzeczna albo wdzięczna.

Dla ojca to lektura szczególnie potrzebna tam, gdzie odzywa się pokusa projektowania przyszłości syna lub córki. Dobre intencje bywają zdradliwe. Łatwo nazwać troską coś, co w rzeczywistości jest próbą uporządkowania własnego niepokoju. Korczak przypomina, że szacunek nie oznacza pobłażania. Oznacza traktowanie drugiego człowieka poważnie, także gdy jest od Ciebie całkowicie zależny.

Nie trzeba przyjmować całej jego perspektywy bez zastrzeżeń. Wystarczy zatrzymać się przy pytaniu, jak często mówisz o dziecku, zamiast naprawdę z nim rozmawiać.

Książki o ojcostwie zaczynają się czasem od syna

Nie każda ważna dla ojca książka będzie poradnikiem. Często więcej robi literatura o pamięci, stracie i rodzinnych niedopowiedzeniach. Zwłaszcza wtedy, gdy Twoje dziecko dorasta, a Ty zaczynasz rozumieć, że ojcostwo nie jest tylko relacją w dół. Jest też powrotem do tego, kim byłeś jako syn.

Marcin Wicha, „Rzeczy, których nie wyrzuciłem”

To książka o matce, przedmiotach i żałobie, ale jej miejsce na tej liście jest uzasadnione. Wicha pokazuje, że bliskość często zostaje po człowieku w rzeczach, zdaniach, przyzwyczajeniach i drobnych sporach. Nie w wielkich deklaracjach.

Dla wielu mężczyzn to ważna lekcja ojcostwa. Łatwiej myśleć o sobie przez rolę żywiciela, obrońcy czy człowieka od spraw do załatwienia. Trudniej zauważyć, co dzieci zapamiętują naprawdę: sposób, w jaki reagujesz na ich porażkę; czy umiesz przeprosić; czy potrafisz być w pokoju bez poprawiania atmosfery żartem albo radą.

Ta książka nie daje odpowiedzi. Robi coś cenniejszego: uczy patrzeć na relację poza jej oficjalnym bilansem.

Mateusz Pakuła, „Jak nie zabiłem swojego ojca i jak bardzo tego żałuję”

To lektura ciężka. Nie należy po nią sięgać po lekki wieczór ani po prostą inspirację. Pakuła pisze o chorobie, umieraniu, gniewie i miłości, która nie staje się czysta tylko dlatego, że przychodzi graniczny moment.

Właśnie dlatego książka może być ważna. Relacja z ojcem rzadko układa się w prostą opowieść o wdzięczności albo krzywdzie. Można kochać człowieka i być na niego wściekłym. Można rozumieć jego ograniczenia, nie usprawiedliwiając wszystkiego. Można żałować rozmów, których się nie odbyło, bez udawania, że jedna rozmowa naprawiłaby całą przeszłość.

Ojciec, który nie przygląda się własnej relacji z ojcem, nie jest przez to gorszy. Po prostu częściej działa automatycznie. A automatyzm w rodzinie ma tę wadę, że zwykle odtwarza to, co już znamy, nawet jeśli od dawna tego nie chcemy.

Miłość jako praktyka, nie sentyment

bell hooks, „Wszystko o miłości. Nowe spojrzenie”

To nie jest książka wyłącznie o rodzicielstwie ani pisana specjalnie do mężczyzn. Jest jednak bardzo przydatna ojcu, który chce odejść od mylenia miłości z obowiązkiem, zapewnianiem bytu albo emocjonalnym przywiązaniem bez rozmowy.

bell hooks pisze o miłości jako praktyce złożonej z troski, szacunku, zaufania, odpowiedzialności i wiedzy o drugim człowieku. To ostatnie słowo jest szczególnie ważne. Możesz kochać dziecko bezwarunkowo, a zarazem nie wiedzieć, co przeżywa, czego się wstydzi i w jakich sprawach przestało przychodzić do Ciebie po rozmowę.

Ta książka nie proponuje miękkiej wizji relacji, w której wszyscy zawsze czują się dobrze. Przeciwnie. Przypomina, że miłość bywa wymagająca, bo wymaga prawdy. Czasem prawda oznacza przyznanie: „nie rozumiem, ale chcę posłuchać”. Dla człowieka przyzwyczajonego do rozwiązywania problemów to może być trudniejsze niż udzielenie najlepszej rady.

Jak czytać, żeby lektura coś zmieniła

Nie potrzebujesz kolejnej półki pełnej książek o ojcostwie. Jedna przeczytana uważnie może zrobić więcej niż dziesięć kupionych z poczucia winy. Wybierz tytuł odpowiadający temu, co teraz naprawdę jest trudne.

Jeśli łapiesz się na tym, że w domu przede wszystkim zarządzasz, zacznij od Juula. Jeśli widzisz w sobie ambicję, by dziecko było spełnieniem Twoich planów, wróć do Korczaka. Jeśli nosisz niewypowiedziane sprawy wobec własnego ojca, sięgnij po Pakułę. A gdy czujesz, że w relacji jest dużo obowiązków, lecz mało czułego kontaktu, bell hooks może nazwać to, czego dotąd nie umiałeś uchwycić.

Czytaj z ołówkiem albo zaznaczaj zdania, do których będziesz mógł wrócić. Nie po to, by stworzyć prywatny regulamin domu. Raczej po to, by przy najbliższym napięciu rozpoznać własny odruch, zanim zamieni się w słowa, których potem nie chcesz pamiętać.

Ojcostwo nie potrzebuje perfekcyjnie dobranej biblioteki. Potrzebuje człowieka, który nie boi się sprawdzić, skąd bierze się jego ton głosu, milczenie i potrzeba racji. Czasem jedna uczciwie przeczytana książka wystarczy, by następnym razem zostać w rozmowie o kilka minut dłużej.